BTLC - Tháng Tám 1945 - thời khắc lịch sử lẫy lừng của dân tộc Việt Nam, khắp non sông đất Việt rực cháy ngọn lửa cách mạng. Dưới ngọn cờ Việt Minh, cả dân tộc đồng loạt vùng lên, đập tan xiềng xích thực dân - phong kiến, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Trong bản anh hùng ca ấy, nhân dân các dân tộc thuộc hai tỉnh Yên Bái và Lào Cai (trước khi hợp nhất) đã viết nên hai chương sử hào hùng, như hai gam màu riêng biệt, nhưng khi ghép lại hòa quyện cùng với cả nước đã tạo thành một bức tranh Tổ quốc rực rỡ đầy tự hào.

Thư Bác Hồ gửi nhân dân Lao - Cai tháng 10/1945.

Tháng 5/1940, Trung ương Đảng và Xứ ủy Bắc Kỳ quyết định thành lập chiến khu D gồm 7 tỉnh: Phúc Yên, Vĩnh Yên, Yên Bái, Phú Thọ, Lào Cai, Tuyên Quang, Hà Giang. Sau đó căn cứ cách mạng Vần - Hiền Lương trên chiến khu D ra đời đã có tác động mạnh đến tính chất đấu tranh của phong trào yêu nước ở các tỉnh ven thượng lưu sông Hồng, sông Chảy.

Đầu tháng 8/1945, cục diện Chiến tranh thế giới thứ hai tại châu Á - Thái Bình Dương chuyển biến nhanh chóng. Việc Mỹ ném bom nguyên tử xuống Hi-rô-si-ma và Na-ga-xa-ki vào ngày 6 và 9 tháng 8, cùng với việc Hồng quân Liên Xô tiêu diệt đội quân Quan Đông của Nhật, đã đẩy phát xít Nhật đến bờ vực sụp đổ.  

Tại Đông Dương, quân Nhật tan rã, chính quyền tay sai tê liệt, tạo ra một "khoảng trống quyền lực" quý giá. Trong khi quân Đồng minh chưa kịp tiến vào Việt Nam để giải giáp quân Nhật, Đảng Cộng sản Việt Nam đã thể hiện sự nhạy bén chiến lược, kịp thời phát động tổng khởi nghĩa. Dưới sự lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, hàng chục triệu người dân Việt Nam đã đồng lòng vùng lên, giành chính quyền chỉ trong vòng 15 ngày cuối tháng 8 năm 1945. Thắng lợi này không chỉ tránh được sự đụng đầu với kẻ thù khi chúng còn mạnh mà còn tạo nên thế hợp pháp, chính nghĩa cho Chính phủ lâm thời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. 

Yên Bái: Tiên phong và thắng lợi trong tháng Tám

Cuộc khởi nghĩa giành chính quyền tại Yên Bái năm 1945 là một bộ phận của Cách mạng Tháng Tám, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Đông Dương (Việt Minh). Yên Bái là một trong những địa phương đầu tiên của vùng Tây Bắc được giải phóng và thành lập chính quyền cách mạng.

Diễn biến cuộc khởi nghĩa tại Yên Bái mang tính tiên phong. Để tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với chiến khu Vần - Hiền Lương, ngày 6/5/1945, Xứ ủy Bắc Kỳ đã chỉ đạo thành lập một chi bộ Đảng tại Nang Sa gồm 3 đồng chí là Hoàng Quang Minh (Ngô Minh Loan) và hai đảng viên dự bị là Đặng Bá Lâu và Lê Huy Ấm do đồng chí Hoàng Quang Minh làm Bí thư. Ngày 7/5/1945, Chi bộ Đảng thị xã Yên Bái được thành lập gồm 3 đồng chí là: Mai Văn Ty, Nguyễn Minh Đăng, Nguyễn Chí Dũng do đồng chí Mai Văn Ty làm Bí thư. Sự ra đời của chi bộ Đảng đầu tiên của khu căn cứ cách mạng Vần - Hiền Lương đánh dấu một sự kiện quan trọng khẳng định vai trò lãnh đạo của Đảng - nhân tố quyết định cho mọi thắng lợi của sự nghiệp cách mạng.

Sau một thời gian rất ngắn, ngày 14/5/1945, tại chùa Hiền Lương, trước sự chứng kiến của đông đảo quần chúng nhân dân các làng, xã vùng xung quanh, Đội du kích Âu Cơ được thành lập và ra mắt gồm 23 đội viên với 11 khẩu súng, hàng nghìn viên đạn. Lần đầu tiên, trước cửa chùa, lá cờ cách mạng xuất hiện tung bay trước gió, được quần chúng nhân dân vỗ tay hò reo đón nhận. Đội du kích vinh dự được mang tên: Đội du kích Âu Cơ. Đồng chí Ngô Minh Loan phụ trách chính trị; đồng chí Bình Phương phụ trách quân sự. Chưa đầy một tháng sau, kể từ ngày thành lập, Đội du kích Âu Cơ đã phát triển lên hàng trăm đội viên, được phiên chế thành 4 trung đội.

Trước tình cảnh nhiều nơi nhân dân bị đói (do phát xít Nhật thu thóc, thu thuế của dân) Trung ương kịp thời đề ra khẩu hiệu "phá kho thóc, giải quyết nạn đói cho dân”. Hưởng ứng chủ trương của Đảng, ngày 6/7/1945, châu Nghĩa Lộ (Văn Chấn) được giải phóng hoàn toàn cắt đứt được nguồn tiếp tế quan trọng cho quân Nhật, ta chiếm được kho thóc 3.000 tấn. Ngày 13/6/1945, Đội du kích Âu Cơ làm nòng cốt đã bố trí lực lượng tiến vào phá kho thóc ở Vân Hội giải quyết nạn đói cho dân.

Ngay từ ngày 8/7/1945, tức là trước cả cuộc Tổng khởi nghĩa toàn quốc, lực lượng vũ trang cách mạng đã tấn công đồn Lục Yên, khiến Tri châu phải bỏ trốn. Chỉ hai ngày sau, vào ngày 10/7/1945, Ủy ban nhân dân cách mạng lâm thời châu Lục Yên đã được thành lập. Thắng lợi sớm này cho thấy cơ sở cách mạng đã được xây dựng vững chắc và sẵn sàng hành động.  

Đầu tháng 8/1945, Đội du kích Âu Cơ được đổi tên thành Chi đội Trần Quốc Toản. Lực lượng vũ trang Yên Bái cơ bản làm chủ toàn bộ các châu, huyện miền núi; chỉ còn quân Nhật và tay sai co cụm tại thị xã Yên Bái.

Đêm 16 rạng 17/8/1945, nhận lệnh Tổng khởi nghĩa của Trung ương Đảng, lực lượng vũ trang từ căn cứ chiến khu Vần - Hiền Lương vượt sông Hồng tấn công thị xã Yên Bái. Cuộc giao tranh ác liệt diễn ra tại nhiều phố lớn. Ngày 18/8, quân Nhật chấp nhận đàm phán. Sáng 19/8, Tri phủ Trấn Yên An Văn Tùng cùng quân Nhật ký biên bản đầu hàng vô điều kiện.

Ngày 21/8/1945, thị xã Yên Bái dậy sóng. Từ các ngả đường, hàng vạn nhân dân cùng lực lượng cách mạng nô nức kéo về trung tâm. Tiếng trống, tiếng mõ hòa cùng tiếng hô “Việt Nam độc lập muôn năm” vang dội, làm rung chuyển bộ máy thống trị cũ. Chỉ trong một ngày, chính quyền thực dân phong kiến hoàn toàn sụp đổ. lực lượng cách mạng chính thức tiếp quản toàn bộ thị xã Yên Bái.

Ngày 22/8/1945, chính quyền cách mạng ra mắt quốc dân đồng bào tại trung tâm tỉnh lị Yên Bái.

Tiếp nối đà thắng lợi, đến ngày 22/8/1945, một cuộc mít tinh lớn đã được tổ chức tại Vườn hoa Nhà Kèn, thu hút đông đảo nhân dân và lực lượng vũ trang. Chính quyền cách mạng ra mắt quốc dân đồng bào tại trung tâm tỉnh lị Yên Bái. Sự kiện này đánh dấu việc giành chính quyền thành công tại thị xã tỉnh lỵ, chấm dứt hoàn toàn ách thống trị của thực dân và phát xít Nhật tại Yên Bái. 

Chiến thắng ở Yên Bái không chỉ là kết quả của sự chuẩn bị lâu dài, mà còn là sự tiếp nối truyền thống từ cuộc khởi nghĩa Yên Bái 1930. Máu đào của những người chiến sĩ năm xưa như đã hóa thành ngọn lửa hun đúc nên khí thế cách mạng mùa Thu 1945 - gam màu đỏ thắm của sự hy sinh và khát vọng độc lập.

Lào Cai trong mùa thu lịch sử: Dấu ấn Cách mạng Tháng Tám 1945

Trái ngược với Yên Bái, diễn biến Cách mạng Tháng Tám tại Lào Cai lại phức tạp hơn nhiều. Trong khi hầu hết các tỉnh thành trên cả nước đã giành được chính quyền vào cuối tháng Tám, thì tại Lào Cai, quá trình này đã bị trì hoãn đáng kể. 

Trước tình hình phong trào cách mạng sôi sục trong cả nước, những năm 1943 - 1944, phát xít Nhật và bè lũ tay sai ra sức đàn áp phong trào cách mạng ở Lào Cai. Với tinh thần cách mạng vừa được giác ngộ, nhân dân các dân tộc ở Lào Cai vẫn ra sức đấu tranh chống Nhật. Đầu năm 1945, nhân dân Võ Lao (Văn Bàn) đã nổi dậy phá kho thóc của Nhật để cứu đói. Nhân dân ở thị trấn Sa Pa, Phố Mới, Phố Lu, Thái Niên, Văn Bàn phối hợp cùng anh em binh lính, bảo an binh yêu nước nổi dậy công khai đấu tranh với Nhật đòi độc lập, đòi thành lập chính quyền nhân dân. Ngày 5/8/1945, nhân dân huyện Văn Bàn nổi dậy khởi nghĩa đập tan chính quyền phát xít, tay sai. Ngày 7/8/1945, nhân dân huyện Than Uyên nổi dậy khởi nghĩa giải phóng địa bàn huyện. Như vậy, ngay khi Cách mạng Tháng Tám trên cả nước chưa nổ ra, khí thế cách mạng ở Lào Cai đã rất sôi sục. Một số nơi nhân dân đã đứng dậy khởi nghĩa giành chính quyền.

Ngày 13/8/1945, Cách mạng Tháng Tám nổ ra, các địa phương trên cả nước nổi dậy khởi nghĩa và lần lượt giành chính quyền cách mạng. Ngày 19/8, Cách mạng Tháng Tám thành công ở Hà Nội. Lúc này, bọn phát xít Nhật ở Lào Cai càng lo sợ, chúng ra sức bưng bít thông tin, khống chế chặt chẽ nhân dân, làm cho cán bộ không thể phát động tổ chức được cuộc khởi nghĩa giành chính quyền.

Mặc dù đối mặt với tình thế khó khăn, phong trào cách mạng tại Lào Cai vẫn kiên trì. Cuối tháng 9/1945, phát xít Nhật rút khỏi Lào Cai, quân Tưởng Giới Thạch tràn vào miền Bắc Việt Nam làm nhiệm vụ giải giáp quân đội Nhật theo Hiệp ước Đồng minh. Theo sau quân Tưởng, bọn phản động Quốc dân Đảng tràn về chiếm đóng Lào Cai. Tình thế cách mạng ở Lào Cai lúc này vô cùng khó khăn, những cán bộ chủ chốt về xuôi xin ý kiến chỉ đạo của Trung ương. Khí thế cách mạng của nhân dân thị xã Lào Cai lên rất cao nhưng lúng túng vì không có người lãnh đạo, chính quyền vẫn do lực lượng tay sai cũ của Nhật nắm giữ.

Trung tuần tháng 10/1945, Xứ ủy Bắc Kỳ và Kỳ bộ Việt Minh cử một đoàn cán bộ lên Lào Cai củng cố lực lượng, vận động, tổ chức nhân dân đấu tranh giải tán chính quyền cũ, thành lập chính quyền cách mạng. Đoàn cán bộ mang theo thư của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi đồng bào các dân tộc Lào Cai. Người báo tin thắng lợi và ý nghĩa của Cách mạng Tháng Tám, Người căn dặn, động viên đồng bào Lào Cai đứng lên thành lập chính quyền, giữ gìn trật tự trị an.

Lá thư của Bác như lời hiệu triệu quy tụ đồng bào các dân tộc Lào Cai vùng dậy. Trước sức mạnh đồng lòng của các tầng lớp nhân dân, chỉ sau vài ngày, chính quyền cách mạng ở thị xã Lào Cai, thị trấn Phố Lu, Sa Pa đã được thành lập. Nhân dân phấn khởi bắt tay vào củng cố chính quyền, giải quyết từng bước những khó khăn về đời sống xã hội, tích cực tham gia các phong trào diệt giặc đói, giặc dốt.

Chính quyền cách mạng ở Lào Cai đã được thiết lập trong tháng 10/1945. Dù muộn hơn gần hai tháng so với các địa phương khác trong cả nước, nhưng sự kiện chính trị này vẫn là một bộ phận thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám vĩ đại, là gam màu xanh biếc của núi rừng, của sức mạnh đoàn kết các dân tộc biên cương, khẳng định rằng dù nơi biên giới xa xôi, lòng người vẫn chung một nhịp đập vì độc lập, tự do.

Hai con đường, một mục tiêu

Yên Bái và Lào Cai trước sáp nhập - hai mảnh đất, hai câu chuyện, hai bức tranh lịch sử. Sự khác biệt về thời điểm và yếu tố tác động giữa Yên Bái và Lào Cai đã vẽ nên bức tranh cách mạng độc đáo. Yên Bái là minh chứng cho sự chủ động, chớp thời cơ và thành công của chiến lược "khởi nghĩa từng phần" trên nền tảng cơ sở cách mạng vững chắc. Trong khi đó, Lào Cai lại là biểu tượng cho ý chí kiên cường, vượt qua thách thức ngoại bang và sự lãnh đạo linh hoạt, kịp thời từ Trung ương để đạt được mục tiêu chung. Hai gam màu cách mạng tháng Tám - một đỏ thắm từ truyền thống đấu tranh, một xanh biếc từ đoàn kết núi rừng đã hòa quyện để cùng cả nước tạo thành bức tranh cách mạng tháng Tám rực rỡ của Tổ quốc Việt Nam.

Những diễn biến lịch sử này không chỉ làm phong phú thêm bức tranh toàn cảnh về Cách mạng Tháng Tám mà còn khẳng định tính đúng đắn của đường lối cách mạng Việt Nam: linh hoạt trong chiến lược, kiên định trong mục tiêu, và luôn đặt lợi ích dân tộc lên hàng đầu.

Tại Bảo tàng tỉnh Lào Cai hiện đang lưu giữ nhiều hiện vật quý giá gắn với cao trào Cách mạng Tháng Tám năm 1945 - những ngày mùa thu lịch sử khi nhân dân các dân tộc vùng biên cương nhất tề vùng dậy, giành chính quyền về tay nhân dân. Những lá cờ đỏ sao vàng tự tay người dân may, tài liệu tuyên truyền cách mạng, vũ khí thô sơ… không chỉ là hiện vật, mà là vật chứng lịch sử, minh chứng cho tinh thần quật khởi, lòng yêu nước và khát vọng độc lập tự do của nhân dân các dân tộc Lào Cai. Mỗi hiện vật là một câu chuyện thiêng liêng, nhắc nhở thế hệ hôm nay về giá trị của hòa bình, tự do, độc lập.

Học sinh tham quan, tìm hiểu các hiện vật về Cách mạng Tháng Tám tại cơ sở 1 Bảo tàng Lào Cai.

Thắng lợi ở Yên Bái và Lào Cai trước đây không chỉ góp phần quyết định vào thành công chung của cả nước, mà còn đặt nền móng cho sự hội tụ, gắn bó của hai mảnh đất anh hùng. Ngày nay, khi Yên Bái và Lào Cai đã hợp nhất thành một tỉnh Lào Cai mới, bức tranh Tổ quốc càng thêm đầy đặn, rạng ngời. Cách mạng Tháng Tám ở tỉnh mới Lào Cai là minh chứng mọi thắng lợi của dân tộc đều bắt nguồn từ sức mạnh đoàn kết. Và cũng chính từ tinh thần ấy, Lào Cai hôm nay tiếp bước cha ông, vững vàng trên con đường hội nhập và phát triển.

80 năm đã trôi qua, câu chuyện về hai cuộc khởi nghĩa mùa Thu năm ấy vẫn là nguồn sức mạnh tinh thần, là nền tảng, là niềm tin nhắc nhở các thế hệ Lào Cai hôm nay và mai sau về giá trị thiêng liêng của độc lập, tự do để trân trọng truyền thống lịch sử, giữ vững biên cương Tổ quốc, tiếp tục vươn lên xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp./.

                                                                                                                                         Thanh Hoa - Phòng Giáo dục - Truyền thông 

                                                                                       (Nguồn Lịch sử đảng bộ tỉnh Hoàng Liên Sơn - Lịch sử đảng bộ tỉnh Yên Bái - Lịch sử đảng bộ tỉnh Lào Cai)